Mahapuranas — ഭാഗം 77
ലേഖന പരമ്പര: അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങൾ (ഭാഗം 77)
വിഷയം: അഗ്നിപുരാണം – സാഹിത്യശാസ്ത്രം, യോഗം, വേദാന്തം; അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ സമാപനം
രചന: Subash.G.Vettiyar
പ്രസിദ്ധീകരണം: Temples of Keralam
ഇന്ന് ഈ വിജ്ഞാനകോശത്തിന്റെ അവസാനഭാഗങ്ങളായ സാഹിത്യശാസ്ത്രവും യോഗ-വേദാന്തവിഷയങ്ങളും പരിചയപ്പെട്ട് അഗ്നിപുരാണത്തെ സമാപിപ്പിക്കുന്നു.
വായനയ്ക്ക് ഒരു കുറിപ്പ്: അധ്യായസംഖ്യകൾ ഓൺലൈനിൽ ലഭ്യമായ വിവരണങ്ങളിൽ നിന്നാണ്; പതിപ്പുകൾക്കനുസരിച്ച് ഇവ അല്പം മാറാം. അധ്യായങ്ങളുടെ രത്നച്ചുരുക്കമാണ് ഇവിടെ നൽകുന്നത്; ഓരോ ശ്ലോകവും പരിശോധിച്ചിട്ടില്ല. വിവരണങ്ങൾ വ്യക്തമല്ലാത്ത ഭാഗങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.
ഒന്ന്: സാഹിത്യശാസ്ത്രം (ഏകദേശം അധ്യായം 328–347)
ഛന്ദസ്സ്, കാവ്യലക്ഷണം, അലങ്കാരം, രസം, രീതി, നാട്യം തുടങ്ങിയവ ഏകദേശം 328 മുതൽ 347 വരെ അധ്യായങ്ങളിൽ വരുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ കാവ്യശാസ്ത്രഭാഗം (336–347) ഇങ്ങനെയാണ്:
| അധ്യായം | വിഷയം |
|---|---|
| 336 | കാവ്യലക്ഷണം: കാവ്യം അലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതവും ഗുണങ്ങളുള്ളതും ദോഷമില്ലാത്തതുമാകണം; രസമാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ജീവൻ |
| 337 | നാടകം: നാടകവിഭാഗങ്ങൾ, പൂർവരംഗം, പ്രസ്താവന, ഇതിവൃത്തം, അഞ്ചു സന്ധികൾ |
| 338 | രസനിരൂപണം: ശൃംഗാരാദി രസങ്ങൾ; സ്ഥായിഭാവം, വ്യഭിചാരിഭാവം, വിഭാവം, അനുഭാവം |
| 339 | രീതികൾ: പാഞ്ചാലീ, ഗൗഡീ, വൈദർഭീ, ലാടീ; നാടകത്തിലെ വൃത്തികൾ |
| 340 | നൃത്തത്തിലെ അംഗചലനങ്ങൾ: ശിരസ്സ്, പുരികം, കണ്ണ്, കഴുത്ത്, ഹസ്തമുദ്രകൾ, പാദചലനം |
| 341 | അഭിനയം: ആംഗികം, വാചികം, ആഹാര്യം, സാത്ത്വികം |
| 342 | ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ: അനുപ്രാസം, യമകം, ചിത്രകാവ്യം, ബന്ധകാവ്യം |
| 343 | അർത്ഥാലങ്കാരങ്ങൾ: ഉപമ, രൂപകം, ഉത്പ്രേക്ഷ, അതിശയോക്തി, വിരോധം തുടങ്ങിയവ |
| 344 | ശബ്ദാർത്ഥാലങ്കാരം, കാവ്യഗുണങ്ങൾ, ലക്ഷണ, ധ്വനി |
| 345–346 | കാവ്യഗുണങ്ങളുടെ വിവേചനം; ദോഷങ്ങൾ |
| 347 | ഏകാക്ഷരങ്ങൾ: അക്ഷരങ്ങൾക്കു ദേവതകളും മന്ത്രബന്ധവും (നവദുർഗ്ഗ, ഗണപതിമന്ത്രം തുടങ്ങിയവ) |
കാവ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം
ഒരു ചോദ്യത്തോടെ തുടങ്ങാം: കവിതയെ കവിതയാക്കുന്നത് എന്താണ്? പ്രാചീന ഭാരതീയ സാഹിത്യചിന്തയിൽ ഇതിനു പല ഉത്തരങ്ങളുണ്ട് — അലങ്കാരം, രീതി, ഗുണം, ധ്വനി, രസം എന്നിങ്ങനെ. അഗ്നിപുരാണം രസത്തെ കാവ്യത്തിന്റെ ജീവനായി കാണുന്നു; രസം ബ്രഹ്മാനന്ദത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണെന്ന ദാർശനികഭാവം ഇവിടെ കാണാമെന്ന് വിവരണം പറയുന്നു. ഒരു കവിതയോ നാടകമോ ആസ്വദിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന അനുഭൂതിയാണ് രസം; ശൃംഗാരം, ഹാസ്യം, കരുണം, രൗദ്രം, വീരം, ഭയാനകം, ബീഭത്സം, അദ്ഭുതം എന്നീ എട്ടു രസങ്ങളും ശാന്തവും അതിൽപ്പെടുന്നു.
രീതികളും അലങ്കാരങ്ങളും
- രീതി എന്നാൽ രചനയുടെ ശൈലി; ദേശനാമങ്ങളുള്ള നാലു രീതികൾ (പാഞ്ചാലീ, ഗൗഡീ, വൈദർഭീ, ലാടീ) ഇവിടെ പറയുന്നു.
- ശബ്ദാലങ്കാരം: ശബ്ദത്തിന്റെ ഭംഗിയെ ആശ്രയിക്കുന്നത്; ഉദാഹരണത്തിന് അക്ഷരങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്ന അനുപ്രാസം, ഒരേപോലെ കേൾക്കുന്ന വ്യത്യസ്തപദങ്ങൾ വരുന്ന യമകം, ചക്രം പോലുള്ള ആകൃതിയിൽ ശ്ലോകം ചമയ്ക്കുന്ന ബന്ധകാവ്യം.
- അർത്ഥാലങ്കാരം: അർത്ഥത്തിന്റെ ഭംഗിയെ ആശ്രയിക്കുന്നത്; ഉപമയാണ് കേന്ദ്രം, തുടർന്ന് രൂപകം, ഉത്പ്രേക്ഷ, അതിശയോക്തി തുടങ്ങിയവ.
- ഗുണവും ദോഷവും: കാവ്യത്തെ ഭംഗിപ്പെടുത്തുന്ന ഗുണങ്ങളും (ഉദാ: പ്രസാദം) അതിനെ ചീത്തയാക്കുന്ന ദോഷങ്ങളും.
നാട്യവും നൃത്തവും (അധ്യായം 337–341)
നാടകത്തെക്കുറിച്ചും നൃത്തത്തെക്കുറിച്ചും ഈ ഭാഗത്ത് സംക്ഷിപ്തമായ പ്രതിപാദനമുണ്ട്. അഭിനയത്തിന്റെ നാലു വിഭാഗങ്ങൾ ഇവയാണ്: ആംഗികം (ശരീരചലനം), വാചികം (സംഭാഷണം), ആഹാര്യം (വേഷഭൂഷ), സാത്ത്വികം (ഭാവപ്രകടനം). ശിരസ്സ്, പുരികം, കണ്ണ്, കഴുത്ത്, കൈമുദ്രകൾ, കാലുകൾ എന്നിവയുടെ ചലനങ്ങൾ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നുണ്ട്. ഈ പ്രമേയങ്ങൾ ഭരതന്റെ നാട്യശാസ്ത്രത്തിലെ ആശയങ്ങളോടു ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു; അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ഇവ ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു.
ഛന്ദസ്സും വ്യാകരണവും കോശവും
ഛന്ദസ്സിന്റെ (വൃത്തശാസ്ത്രത്തിന്റെ) ഭാഗം പിംഗളസൂത്രങ്ങൾക്കു സമാനമായതാണ്; പത്താം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഹലായുധൻ പിംഗളസൂത്രവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഈ ഗ്രന്ഥത്തെ ഉദ്ധരിക്കുന്നതിനാൽ ഇത് ഏകദേശം 950-നു മുമ്പുള്ളതാകാമെന്ന് ഒരു വിവരണം പറയുന്നു. വ്യാകരണവും കോശവും (പദകോശം) പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചേർത്തതാകാമെന്നും അതേ വിവരണം പറയുന്നു; കാവ്യശാസ്ത്രഭാഗം ഏകദേശം 900-നു ശേഷമുള്ള രചനയാകാമെന്നും (ഭാഗം 74-ലും ഇതുപോലെ പറഞ്ഞിരുന്നു). ഇവ പണ്ഡിതരുടെ അനുമാനങ്ങളാണ്. ഈ ഭാഗങ്ങളുടെ വിശദാംശങ്ങൾ ഞാൻ പരിശോധിച്ചിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നില്ല.
അക്ഷരങ്ങളും മന്ത്രവും (അധ്യായം 347)
സാഹിത്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ അവസാനം ഒരു രസകരമായ ഭാഗമാണ്: ഓരോ അക്ഷരത്തിനും ഓരോ ദേവതയും അർത്ഥവും. സ്വരങ്ങളെയും വ്യഞ്ജനങ്ങളെയും ബീജമന്ത്രങ്ങളായി കണ്ട് നവദുർഗ്ഗ, ഗണപതി തുടങ്ങിയ ദേവതകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതായത്, ഭാഷാശാസ്ത്രവും മന്ത്രശാസ്ത്രവും ഇവിടെ കൂടിച്ചേരുന്നു. (ഇതിൽ കാത്യായനനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വ്യാകരണപരാമർശം ഉണ്ടെങ്കിലും വിവരണത്തിൽ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം വ്യക്തമല്ല.)
രണ്ട്: യോഗവും വേദാന്തവും (ഏകദേശം അധ്യായം 372–381)
അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ അവസാനഭാഗങ്ങളിൽ യോഗത്തിന്റെ എട്ട് അംഗങ്ങൾ, ധാർമ്മികാചാരങ്ങൾ, ധ്യാനം, സമാധി, ആത്മാവ്, അദ്വൈതം, ഭഗവദ്ഗീതയുടെ സംഗ്രഹം എന്നിവ പറയുന്നു. ഇത് വിക്കിപീഡിയ നൽകുന്ന വിവരണമാണ്. ഭഗവദ്ഗീതയുടെ ഒരു ചെറിയ പതിപ്പ് പുരാണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.
ഇതിന്റെ സാരം ഇങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കാം: ഭൗതികജീവിതത്തിനുള്ള എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും (ചികിത്സ, ഭരണം, ആയോധനം, കല) പറഞ്ഞതിനുശേഷം ഗ്രന്ഥം അന്തിമലക്ഷ്യമായി ജ്ഞാനത്തിലേക്കും മോക്ഷത്തിലേക്കും മടങ്ങുന്നു. ഈ പുരാണം തുടങ്ങുന്നതുതന്നെ വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം അന്വേഷിച്ച് അഗ്നിയെ സമീപിക്കുന്നതിലാണ് (ഭാഗം 74); അതുകൊണ്ട് ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ആരംഭവും അവസാനവും ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കാണു വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്. (അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ഇതേ ഭാഗത്തിൽ “ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്” എന്ന പോലുള്ള അദ്വൈതസങ്കൽപ്പങ്ങൾ വരുന്നുണ്ടെന്നു വിവരണങ്ങൾ പറയുന്നു; ഇവയുടെ ശ്ലോകങ്ങൾ ഞാൻ വ്യക്തിപരമായി പരിശോധിച്ചിട്ടില്ല.)
അഗ്നിപുരാണം: ഒരു സമാപനക്കുറിപ്പ്
ഭാഗം 74 മുതൽ 77 വരെ അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ വിവിധ മുഖങ്ങൾ നാം കണ്ടു:
- ഘടനയും പേരും — ആഖ്യാനപരമ്പര, വിജ്ഞാനകോശസ്വഭാവം, കാലനിർണ്ണയം (ഭാഗം 74);
- വാസ്തു, ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം, പ്രതിമാശാസ്ത്രം, പ്രതിഷ്ഠ (ഭാഗം 75);
- ആയുർവേദം, ധനുർവേദം, രാജനീതി (ഭാഗം 76);
- സാഹിത്യശാസ്ത്രം, യോഗം, വേദാന്തം (ഭാഗം 77).
ഇവ ഒന്നിച്ചു നോക്കുമ്പോൾ അഗ്നിപുരാണത്തെ ഒരു “ഭാരതീയസംസ്കാരത്തിന്റെ കൈപ്പുസ്തകം” എന്നു വിളിക്കാം: ക്ഷേത്രം പണിയണമെങ്കിൽ, രോഗം ചികിത്സിക്കണമെങ്കിൽ, രാജ്യം ഭരിക്കണമെങ്കിൽ, കവിത എഴുതണമെങ്കിൽ, ഒടുവിൽ മുക്തി നേടണമെങ്കിൽ — എല്ലാത്തിനും ഒരേ ഗ്രന്ഥത്തിൽ സംഗ്രഹരൂപത്തിലുള്ള മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം. ഇതൊരു ഒറ്റയാൾ എഴുതിയ ഗ്രന്ഥമല്ലെന്നും, പല കാലങ്ങളിൽ പല ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ സംഗ്രഹങ്ങൾ ചേർന്ന് വളർന്നതാണെന്നും (ഭാഗം 74) ഓർമ്മിക്കണം; അതിനാൽ ഇതിലെ ഓരോ ഭാഗത്തിനും ആ വിഷയത്തിലെ പ്രമാണഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ (ഉദാ: ക്ഷേത്രത്തിന് ആഗമ-വാസ്തുഗ്രന്ഥങ്ങൾ, ആയുർവേദത്തിന് സുശ്രുതൻ, കാവ്യത്തിന് ഭരതൻ) സ്ഥാനം ഇല്ല; ഇത് ഒരു സംഗ്രഹമാണ്, അവയുടെ പകരമല്ല.
കേരളത്തിലെ പ്രതിഫലനം
കേരളത്തിൽ ക്ഷേത്രകലകളായ കൂത്ത്, കൂടിയാട്ടം, കഥകളി, മോഹിനിയാട്ടം എന്നിവയിൽ അഭിനയത്തിന്റെ ചതുർവിധവും (ആംഗികം, വാചികം, ആഹാര്യം, സാത്ത്വികം), രസഭാവസിദ്ധാന്തവും, ഹസ്തമുദ്രകളും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്താണ്; ഇവ പൊതുവെ ഭരതമുനിയുടെ നാട്യശാസ്ത്രത്തെയും കേരളീയ ഗ്രന്ഥങ്ങളെയും ആശ്രയിച്ചാണ് വികസിച്ചതെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്. അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ഈ ഭാഗം ആ ആശയങ്ങളുടെ ഒരു സംക്ഷിപ്തരൂപമാണ്; ഇതിൽ നിന്നാണ് കേരളീയകലകൾ ഉണ്ടായതെന്നു പറയാനാവില്ല. അതുപോലെ അക്ഷരത്തിനു ദേവതാസങ്കൽപ്പം നൽകുന്ന രീതി കേരളത്തിലെ ഹരിശ്രീ കുറിക്കൽ, ബീജാക്ഷരപൂജ, മന്ത്രശാസ്ത്രപാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയോട് ആശയപരമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു; നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം അവകാശപ്പെടുന്നില്ല.
ഇതോടെ അഗ്നിപുരാണം സമാപിക്കുന്നു. താമസപുരാണങ്ങളിൽ ഇനി മത്സ്യപുരാണവും കൂർമ്മപുരാണവും ബാക്കിയുണ്ട്. അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ മത്സ്യപുരാണത്തിന്റെ ഘടനയും ഉള്ളടക്കവും പരിചയപ്പെടുന്നു.
തുടരും…
