വ്യാഴം, 19 നവംബർ 2026 ഹൈന്ദവ ആത്മീയതയുടെ പ്രചോദനം — The spiritual inspiration of Hindu

Temples of Keralam

Echoes of Eternity: Discover the Divine Heritage of Kerala

Mahapuranas — ഭാഗം 75

ലേഖന പരമ്പര: അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങൾ (ഭാഗം 75)

ലേഖന പരമ്പര: അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങൾ (ഭാഗം 75)
ഈ വാർത്ത കേൾക്കാം

വിഷയം: അഗ്നിപുരാണം – ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം, വിഗ്രഹലക്ഷണം, പ്രതിഷ്ഠാവിധി
രചന: Subash.G.Vettiyar
പ്രസിദ്ധീകരണം: Temples of Keralam

ഇന്ന് “ടെമ്പിൾസ് ഓഫ് കേരളം” വായനക്കാർക്കു ഏറ്റവും അടുപ്പമുള്ള വിഷയത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്: ഒരു ക്ഷേത്രം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു? സ്ഥലം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതു മുതൽ, ശ്രീകോവിൽ പണിയുന്നത്, വിഗ്രഹം കൊത്തുന്നത്, ദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നത്, ഉത്സവം നടത്തുന്നത് വരെയുള്ള ഓരോ ഘട്ടവും അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ ഒരു വലിയ ഭാഗത്തു വിവരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.

ഈ ലേഖനം എങ്ങനെ വായിക്കണം

ഈ ഭാഗങ്ങൾ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഒരിടത്തല്ല, ഏകദേശം 42 മുതൽ 106 വരെ അധ്യായങ്ങളിലായി ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്രമം മനസ്സിലാക്കാനായി ഞാൻ ഇതിനെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായി തിരിച്ചാണ് വിവരിക്കുന്നത്:

  1. ക്ഷേത്രം – സ്ഥലവും കെട്ടിടവും (വാസ്തു).
  2. വിഗ്രഹം – ശില തിരഞ്ഞെടുത്ത് ദേവരൂപം കൊത്തുന്നത് (പ്രതിമാശാസ്ത്രം).
  3. പ്രതിഷ്ഠ – ദേവസാന്നിധ്യം വിഗ്രഹത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾ, പിന്നെ ഉത്സവം.

ചില കാര്യങ്ങൾ ആദ്യമേ വ്യക്തമാക്കാം:

  • ഇവിടെ ഞാൻ ആശ്രയിച്ചത് ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ഓൺലൈനിൽ ലഭ്യമായ ഇംഗ്ലീഷ് വിവർത്തനങ്ങളാണ്. വിവർത്തനങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അധ്യായസംഖ്യകളിൽ ചെറിയ വ്യത്യാസം കാണാം; ഇവിടെ പറയുന്ന സംഖ്യകൾ ഒരു പ്രത്യേക പതിപ്പിലേതാണ്.
  • ഗ്രന്ഥപാഠത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ വിവർത്തകർ തന്നെ “അവ്യക്തം” എന്നു രേഖപ്പെടുത്തിയവയാണ്. അത്തരം ഭാഗങ്ങൾ ഞാൻ കൃത്യമായ അളവോടെ ആധികാരികമായി പറയുന്നില്ല.
  • പ്രതിഷ്ഠാവിധികൾ വിഷ്ണുവിനെ (വാസുദേവനെ) മാതൃകയാക്കിയാണ് വിവരിക്കുന്നത്; “ഇതേ വിധി എല്ലാ ദേവതകൾക്കും ബാധകം, മൂലമന്ത്രം മാത്രം വ്യത്യസ്തം” എന്ന് ഗ്രന്ഥം തന്നെ പറയുന്നു.
  • ഇത് ക്ഷേത്രം പണിയാനുള്ള ഒരു കൈപ്പുസ്തകമല്ല. കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പണിയുന്നതും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതും തന്ത്രിയും തച്ചനും ചേർന്ന്, തന്ത്രസമുച്ചയം, തച്ചുശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ കേരളീയ ഗ്രന്ഥങ്ങളെയും കുടുംബപാരമ്പര്യത്തെയും ആശ്രയിച്ചാണ്. ഈ ലേഖനം അഗ്നിപുരാണം എന്താണ് പറയുന്നത് എന്നു മാത്രമാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്.

ഒന്നാം ഘട്ടം: ക്ഷേത്രം ഒരുക്കൽ

1. ഭൂമി ഒരുക്കലും വാസ്തുപൂജയും (അധ്യായം 93)

ക്ഷേത്രം പണിയുന്നതിനു മുമ്പ് ആ ഭൂമിയെ ആരാധിക്കുന്ന കർമ്മമാണ് വാസ്തുപൂജ. ഭൂമിയിൽ വസിക്കുന്ന ദേവതകളെയും ശക്തികളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്താതെ നിർമ്മാണം തുടങ്ങരുത് എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

  • വാസ്തുമണ്ഡലം: നിരപ്പായ സ്ഥലത്ത് ഒരു ചതുരക്കളം വരയ്ക്കുന്നു. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം 64 കളങ്ങളുള്ള മണ്ഡലമാണ്. വീട്, നഗരം, ബലിപീഠം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് 81, 100, 25, 16, 9 കളങ്ങളുള്ള മറ്റു രൂപങ്ങളും ഈ അധ്യായം പറയുന്നു. കളത്തിന്റെ മൂലകൾ ഈറ്റക്കമ്പ് കൊണ്ടും ഇടയിലെ രേഖകൾ കയർ കൊണ്ടും അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.
  • വാസ്തുപുരുഷൻ: ആ കളത്തിൽ കമിഴ്ന്നു കിടക്കുന്ന ഒരു അസുരരൂപമായ പുരുഷനെ (വാസ്തുപുരുഷൻ) സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. തല വടക്കോട്ട് (രുദ്രന്റെ ഭാഗം), കാൽ തെക്കോട്ട്, കൈകൾ ഹൃദയത്തിനടുത്ത് എന്നിങ്ങനെ ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ദേവതകളെ ന്യസിക്കുന്നു.
  • ദേവതകളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ: മണ്ഡലത്തിന്റെ നടുവിൽ ബ്രഹ്മാവ്; ചുറ്റും ഈശൻ, പർജന്യൻ, ജയന്തൻ, ഇന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, അഗ്നി, യമൻ, വരുണൻ, വായു, സോമൻ, അദിതി, ദിതി തുടങ്ങിയ ദേവതകൾ ഓരോ പദത്തിലും. ഓരോരുത്തർക്കും പ്രത്യേക നിവേദ്യം പറയുന്നു — ഉദാഹരണത്തിന് ഈശന് നെയ് ചേർത്ത അക്ഷതം, ബ്രഹ്മാവിന് മോദകം, സോമനു പായസം, അഗ്നിക്കു തേനും പാലും നെയ്യും, പിതൃക്കൾക്ക് എള്ളും പാലും. പുറത്തെ വലയത്തിലെ ഉഗ്രസ്വഭാവമുള്ള ഭൂതങ്ങൾക്കു വ്യത്യസ്തമായ (മാംസം, രക്തം തുടങ്ങിയ) ബലികളും ഗ്രന്ഥത്തിൽ പറയുന്നുണ്ട്; ഇവ ഇന്നത്തെ കേരളീയ ക്ഷേത്രാചാരങ്ങളിൽ നിന്നു ഭിന്നമാണെന്ന് ഓർക്കണം.
  • മർമ്മങ്ങൾ: വാസ്തുമണ്ഡലത്തിലെ പന്ത്രണ്ടു മർമ്മങ്ങൾ (ശരീരത്തിലെ സുപ്രധാന സന്ധികളെപ്പോലെ) ഭിത്തിയും തൂണും മറ്റും സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ തൊടാതെ ഒഴിവാക്കണം.
  • അളവിന്റെ അടിസ്ഥാനം: ഒരു അളവ് പറയാത്തിടത്തു സാധാരണ ഏകകം അഞ്ചു മുഴം (ഹസ്തം) ആണ്; വീടുകൾക്കും ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും വാസ്തുഅളവ് തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം.

തറക്കല്ലിടൽ (അധ്യായം 94) ഇതിനു ശേഷമുള്ള ഘട്ടമായി ഗ്രന്ഥത്തിൽ വരുന്നു.

2. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ രൂപരേഖ (അധ്യായം 42, 104)

ക്ഷേത്രം എങ്ങനെ വിഭജിക്കണം, ഗർഭഗൃഹത്തിനും ഭിത്തിക്കും പീഠത്തിനും എത്ര അളവ് വേണം എന്നൊക്കെ രണ്ട് അധ്യായങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 42 (ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം) പറയുന്നതിന്റെ സാരം:

  • ചതുരാകൃതിയിലുള്ള സ്ഥലം പതിനാറു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു; നടുവിലെ നാലു ഭാഗങ്ങൾ ഐശ്വര്യത്തിനുള്ളതായും ബാക്കി ഭിത്തിക്കായും ഉപയോഗിക്കുന്നു.
  • പീഠം (ദേവവിഗ്രഹത്തിന്റെ അടിത്തറ) വിഗ്രഹത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിനൊത്തതായിരിക്കണം; ഗർഭഗൃഹം പീഠത്തിന്റെ പകുതി; ഭിത്തിയുടെ ഉയരം അതിന്റെ നീളത്തോളം; ശിഖരം (മുകൾഭാഗം) ഭിത്തിയുടെ ഉയരത്തിന്റെ ഇരട്ടി.
  • ഗർഭഗൃഹത്തിനു മുന്നിൽ തൂണുകളുള്ള മണ്ഡപം വേണം.
  • വാതിലിന്റെ ഇരുവശത്തും ചണ്ഡൻ, പ്രചണ്ഡൻ (ദ്വാരപാലകർ) എന്നിവരെയും, ഉമ്മറപ്പടിയിൽ ശ്രീദേവിയെ (ലക്ഷ്മി) ആനകൾ കുടം കൊണ്ടു സ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്ന രൂപത്തിലും കൊത്തണം.
  • ക്ഷേത്രത്തെ ചുറ്റുന്ന മതിൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉയരത്തിന്റെ കാൽഭാഗമാകണം; ഗരുഡമണ്ഡപം, നവഗ്രഹങ്ങൾക്കുള്ള ചെറിയ ശാല എന്നിവയും പണിയണം.
  • എട്ടു ദിക്കുകളിൽ അവതാരവിഗ്രഹങ്ങൾ: വരാഹൻ (കിഴക്ക്), നരസിംഹൻ (തെക്ക്), ശ്രീധരൻ (പടിഞ്ഞാറ്), ഹയഗ്രീവൻ (വടക്ക്), പരശുരാമൻ (തെക്കുകിഴക്ക്), രാമൻ (തെക്കുപടിഞ്ഞാറ്), വാമനൻ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്), വാസുദേവൻ (വടക്കുകിഴക്ക്).

അധ്യായം 104 (പ്രാസാദലക്ഷണം — ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പൊതുലക്ഷണം) കൂടുതൽ വിശദമായ അനുപാതങ്ങൾ പറയുന്നു:

  • ഭിത്തിയുടെ വീതി, ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ അളവ്, പീഠത്തിന്റെ അളവ് എന്നിവ നിലത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളുടെ അനുപാതത്തിലാണ് (ഉദാഹരണത്തിന് ഭൂമി നാലായി വിഭജിച്ചാൽ ഒരു ഭാഗം ഭിത്തി). ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിനനുസരിച്ച് “മധ്യമം”, “ഉത്തമം” എന്നിങ്ങനെ തരംതിരിവുണ്ട്.
  • ഉയരം: വീതിയുടെ ഇരട്ടി, അതിലധികം, ചിലപ്പോൾ മൂന്നിരട്ടി എന്നിങ്ങനെ പല ഓപ്ഷനുകൾ.
  • ദേവതകളുടെ സ്ഥാനം: ചാമുണ്ഡ, ഭൈരവൻ, നാട്യേശൻ (ശിവരൂപങ്ങൾ) ക്ഷേത്രത്തിനകത്തും, എട്ടോ നാലോ ദേവതകൾ പുറത്തു ചുറ്റിലും; ആദിത്യന്മാർ കിഴക്കു ഭാഗത്ത്; സ്കന്ദനും അഗ്നിയും വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്; യമൻ തുടങ്ങിയവർ അവർ അധിപതികളായ ദിക്കുകളിൽ.

അഞ്ചു തരം ക്ഷേത്രങ്ങൾ

അധ്യായം 104 ക്ഷേത്രങ്ങളെ ആകൃതിയനുസരിച്ച് അഞ്ചു വർഗ്ഗങ്ങളായി തിരിക്കുന്നു; ഓരോ വർഗ്ഗത്തിലും ഒൻപതു വീതം, ആകെ 45 തരം:

വർഗ്ഗംആകൃതിഉൾപ്പെടുന്ന ചില പേരുകൾ
വൈരാജംചതുരംമേരു, മന്ദരം, വിമാനം, ഭദ്രം, സർവ്വതോഭദ്രം, നന്ദികം, നന്ദിവർദ്ധനം, ശ്രീവത്സം
പുഷ്പകംദീർഘചതുരംവലഭി, ഗൃഹരാജം, ശാലാഗൃഹം, മന്ദിരം, വിശാലം, ബ്രഹ്മമന്ദിരം, ഭവനം
കൈലാസംവൃത്തംവലയം, ദുന്ദുഭി, പദ്മം, മഹാപദ്മം, ശംഖം, കലശം
മണികംഅണ്ഡാകൃതി (ഓവൽ)ഗജം, വൃഷഭം, ഹംസം, ഗരുത്മാൻ, ഭൂഷണം, ശ്രീജയം
ത്രിവിഷ്ടപംഅഷ്ടകോണംവജ്രം, ചക്രം, സ്വസ്തികം, ഗദ, ശ്രീകണ്ഠം, വിജയം

(ഓരോ വർഗ്ഗത്തിലെയും ഒൻപതു പേരുകളിൽ ചിലതു മാത്രമാണ് ഇവിടെ നൽകിയത്; ചില പേരുകളുടെ പാഠം ഗ്രന്ഥത്തിൽ തന്നെ സംശയാസ്പദമാണ്.)

വാതിലുകൾ

  • വാതിലുകൾ എപ്പോഴും നാലു പ്രധാനദിക്കുകൾക്കു (കിഴക്ക്, തെക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക്) അഭിമുഖമായിരിക്കണം; ഇടദിക്കുകളിലേക്ക് ഒരിക്കലും പാടില്ല.
  • വാതിലിന്റെ വലിപ്പത്തിനനുസരിച്ച് ഉത്തമം, മധ്യമം, കനിഷ്ഠം എന്നിങ്ങനെ തരം; വീതി ഉയരത്തിന്റെ പകുതി എന്നതുപോലുള്ള അനുപാതങ്ങൾ.
  • ഉമ്മറപ്പടിയിലെ അലങ്കാരച്ചാലുകളുടെ എണ്ണം (രണ്ട്, അഞ്ച്, ഏഴ്, ഒൻപത്) ഫലത്തെ സ്വാധീനിക്കുമെന്നു പറയുന്നു.

നിർമ്മാണദോഷങ്ങൾ

ക്ഷേത്രത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള തടസ്സങ്ങൾ ദോഷമായി കണക്കാക്കുന്ന ഒരു പട്ടികയും ഈ അധ്യായത്തിലുണ്ട്: ഉദാഹരണത്തിന് ക്ഷേത്രത്തിലേക്കു കടന്നുകയറിയ തൂൺ, വളർച്ച തടസ്സപ്പെട്ട മരം, കവാടത്തിലെ കിണറിലേക്കുള്ള കയ്യേറ്റം, വഴി തടസ്സപ്പെടുത്തൽ, മറ്റൊരു കെട്ടിടത്തിന്റെ നിഴൽ. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ഫലമായി ദാരിദ്ര്യം, ഭയം മുതലായവ പറയുന്നു; മരം മുറിച്ചോ കല്ലു മാറ്റിയോ അകലം ഇരട്ടിയാക്കിയോ ദോഷം പരിഹരിക്കാമെന്നും പറയുന്നു. ഇവ ഗ്രന്ഥത്തിലെ ഫലശ്രുതിയാണ്, വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗം.

3. “ക്ഷേത്രം ഒരു പുരുഷൻ” (അധ്യായം 61)

ക്ഷേത്രത്തെ ഒരു ദേവശരീരമായി ധ്യാനിക്കുന്ന ഒരു ഭാഗം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗവും ശരീരഭാഗത്തോടു ചേർത്തു പറയുന്നു: വാതിൽ — മുഖം; ശുകനാസ (മുന്നിലെ ഇറക്കം) — മൂക്ക്; പ്രണാളം (അഭിഷേകജലം ഒഴുകിപ്പോകുന്ന ഓവ്) — താഴത്തെ ദ്വാരങ്ങൾ; സുധ (പൂശ്) — ത്വക്ക്; കലശം — ശിരസ്സിലെ ജട/കുടുമ. ക്ഷേത്രം വെറും കെട്ടിടമല്ല, ദേവന്റെ ശരീരം തന്നെയാണെന്ന ഭാവമാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

4. സഭാമണ്ഡപം (അധ്യായം 65)

ക്ഷേത്രത്തിനു മുന്നിലുള്ള സഭാമണ്ഡപം (കൂത്തമ്പലം, നമസ്കാരമണ്ഡപം പോലുള്ളവയോടു താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്ന ഇടം) പണിയുന്നതിനു മുമ്പ് ഭൂമി പരിശോധിച്ച് വാസ്തുയാഗം നടത്തണമെന്നും, നാൽക്കവലയിലോ വിജനസ്ഥലത്തോ പണിയരുതെന്നും പറയുന്നു. പണി കഴിഞ്ഞാൽ യജമാനൻ ഔഷധജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണർക്കു മധുരം നൽകി, പശുവിന്റെ മുതുകിൽ കൈ വച്ച് അലങ്കരിച്ച മണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന ചടങ്ങും വിവരിക്കുന്നു.


രണ്ടാം ഘട്ടം: വിഗ്രഹം ഒരുക്കൽ

5. വിഗ്രഹത്തിനുള്ള ദ്രവ്യവും ശിലാതിരഞ്ഞെടുപ്പും (അധ്യായം 43)

അഗ്നിപുരാണം പറയുന്നത്, വിഗ്രഹം മണ്ണ്, മരം, ലോഹം, രത്നം, ശില, സുഗന്ധദ്രവ്യം, പൂക്കൾ എന്നിവ കൊണ്ടു നിർമ്മിക്കാം എന്നാണ്. ഇവയിൽ ശില കൊണ്ടുള്ള വിഗ്രഹത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും നിർമ്മാണത്തിനു മുമ്പുള്ള കർമ്മങ്ങളുമാണ് ഈ അധ്യായത്തിലെ കേന്ദ്രവിഷയം.

ശില തിരഞ്ഞെടുക്കൽ

  • ശില സാധാരണയായി പർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് എടുക്കണം; അതു കിട്ടിയില്ലെങ്കിൽ ഭൂമിക്കടിയിലെ ശില ഉപയോഗിക്കാം.
  • വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, കറുപ്പ് എന്നീ ശിലകൾ ഓരോ വർണ്ണത്തിനു യോജിച്ചതായി ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. യോജിച്ച ശില കിട്ടിയില്ലെങ്കിൽ പകരം ശില ഹോമത്തിൽ സമർപ്പിച്ച് ഉപയോഗിക്കാം.
  • നല്ല ശിലയുടെ ലക്ഷണം: മുൻഭാഗത്തു വെളുത്ത വര, അറ്റത്തു കറുപ്പ്; ഹോമസമയത്തു വെങ്കലമണി പോലെ മുഴക്കം. അങ്ങനെയുള്ളത് “പുരുഷശില” ആയി കണക്കാക്കുന്നു. രൂപമില്ലാത്തതിനെ “നപുംസകശില” എന്നും പറയുന്നു. ശിലയുടെ ഈ വർഗ്ഗീകരണത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഗ്രന്ഥപാഠത്തിൽ വ്യക്തമല്ലെന്ന് വിവർത്തനം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

ശില എടുക്കുന്നതിനു മുമ്പുള്ള കർമ്മങ്ങൾ

  1. കാട്ടിൽ ചെന്ന് ശിലയ്ക്കായി “വ്രജയാഗം” ചെയ്യുക.
  2. സ്ഥലം കുഴിച്ചു മെഴുകി, മണ്ഡപത്തിൽ ഹരിയെ (വിഷ്ണുവിനെ) പൂജിക്കുക.
  3. ബലി നൽകി, ശില്പിയുടെ ഉപകരണങ്ങളും (ഉളി തുടങ്ങിയവ) പൂജിക്കുക.
  4. ശിലയിൽ അരിവെള്ളം തളിച്ച് അസ്ത്രമന്ത്രം ചൊല്ലുക; നരസിംഹമന്ത്രത്താൽ രക്ഷാകർമ്മം ചെയ്യുക.
  5. അവിടത്തെ ഭൂതങ്ങൾക്കു ബലി നൽകി, അവർ സമാധാനത്തോടെ പോകാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുക.
  6. രാത്രി ഉറങ്ങുമ്പോൾ ശുഭസ്വപ്നം കണ്ടാൽ അനുകൂലം; അല്ലെങ്കിൽ ഹോമം നടത്തണം.

ശില്പി

ശില്പി ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണമുള്ളവനായിരിക്കണം; താൻ വിഷ്ണുവോ വിശ്വകർമ്മാവോ ആണെന്ന ഭാവത്തോടെ ജോലി ചെയ്യണം. ശില ചതുരക്കട്ടയായി ഒരുക്കി, പീഠത്തിനു കൂടി സ്ഥലം വിടാൻ അല്പം ചെറുതാക്കി, വണ്ടിയിൽ തുണി കൊണ്ടു മൂടി പണിശാലയിൽ കൊണ്ടുവന്ന് പൂജിച്ചശേഷം വിഗ്രഹം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

6. വിഗ്രഹത്തിന്റെ അളവുകൾ (അധ്യായം 44)

വിഗ്രഹത്തിന്റെ ശരീരാനുപാതം നിശ്ചയിക്കുന്ന ശാസ്ത്രമാണ് പ്രതിമാമാനം. ഇവിടെ അതിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനരൂപം വാസുദേവവിഗ്രഹത്തിന്റെ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ പറയുന്നു.

  • അളവുയൂണിറ്റുകൾ: വിരൽ (സ്വാംഗുലം), രണ്ടു വിരൽ = ഗോലകം, പ്രധാന അനുപാതം താളം.
  • പ്രധാന അനുപാതങ്ങൾ: കിരീടം, മുഖം, കഴുത്ത്, നെഞ്ച് എന്നിവ ഓരോന്നും ഓരോ താളം; നാഭി മുതൽ ഗുഹ്യഭാഗം വരെ ഒരു താളം; തുടയും കണങ്കാലും രണ്ടു താളം വീതം.
  • മുഖത്തിന്റെ അളവുകൾ: നെറ്റി 8 വിരൽ വീതി; ചെവി 2 വിരൽ വീതി; കണ്ണിന് 3 വിരൽ വീതിയും കണ്ണുകൾക്കിടയിൽ 4 വിരൽ അകലവും; പുരികങ്ങൾ 4 വിരൽ നീളം; തലയുടെ ചുറ്റളവ് 36 വിരൽ (കേശവാദിരൂപങ്ങൾക്ക് 32).
  • ശരീരത്തിന്റെ അളവുകൾ: തോളുകൾ 8 വിരൽ, കൈത്തണ്ട 16 വിരൽ, ഉള്ളംകൈ 6 വിരൽ വീതി, 7 വിരൽ നീളം; നെഞ്ചിന്റെ ചുറ്റളവ് 64 വിരൽ, അരയുടെ ചുറ്റളവ് 44 വിരൽ.
  • ആയുധങ്ങൾ: വലത്തെ കയ്യിൽ ചക്രം (അതിനു കീഴെ താമര), ഇടത്തെ കയ്യിൽ ശംഖം (അതിനു കീഴെ ഗദ).
  • പരിവാരങ്ങൾ: താമരയും വീണയും ധരിച്ച ശ്രീദേവിയും പുഷ്ടിദേവിയും, മാലയേന്തിയ വിദ്യാധരന്മാർ, ദേവനു ചുറ്റും പ്രഭാമണ്ഡലം, താമരയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള പീഠം, ആഭരണാലങ്കാരം.

ഈ അധ്യായത്തിലെ ചില വിരലളവുകൾ ഗ്രന്ഥപാഠത്തിൽ തന്നെ വ്യത്യസ്തപാഠങ്ങളോടുകൂടിയതും അവ്യക്തവുമാണെന്ന് വിവർത്തകൻ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ ഈ സംഖ്യകൾ ശിൽപനിർമ്മാണത്തിനുള്ള ആധികാരികമാനദണ്ഡമായി എടുക്കരുത്.

7. ശാളഗ്രാമശിലകൾ (അധ്യായം 46)

ശാളഗ്രാമം പ്രകൃതിദത്തമായ ഒരു കറുത്ത ശിലയാണ്; അതിലെ ചക്രമുദ്രകളുടെ എണ്ണവും ആകൃതിയും നിറവും നോക്കി ഏതു ദേവരൂപമാണെന്നു തിരിച്ചറിയാമെന്ന് അഗ്നിപുരാണം പറയുന്നു. ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ:

ശാളഗ്രാമത്തിന്റെ ലക്ഷണംസൂചിപ്പിക്കുന്ന രൂപം
ഇരുണ്ട നിറം, വായ്ഭാഗത്ത് രണ്ടു ചക്രങ്ങൾവാസുദേവൻ
ചുവപ്പ്, രണ്ടു ചക്രങ്ങൾസങ്കർഷണൻ
നീല, നീണ്ട, ധാരാളം ദ്വാരങ്ങൾപ്രദ്യുമ്നൻ
മഞ്ഞ, വൃത്താകാരം, രണ്ടോ മൂന്നോ വരകൾഅനിരുദ്ധൻ
കട്ടിയുള്ള, വളഞ്ഞ, അഞ്ചു പൊട്ടുകൾനരസിംഹൻ
നീണ്ട, മൂന്നു പൊട്ടുകൾ, സ്ഫടികനിറംമത്സ്യം
കുള്ളൻ, വൃത്താകാരം, കടുംനീല, ഒരു പൊട്ട്വാമനൻ

ചക്രങ്ങളുടെ എണ്ണമനുസരിച്ച്: ഒന്ന് — സുദർശനം; രണ്ട് — ലക്ഷ്മീനാരായണൻ; മൂന്ന് — അച്യുതൻ (അല്ലെങ്കിൽ ത്രിവിക്രമൻ); നാല് — ജനാർദ്ദനൻ; എട്ട് — പുരുഷോത്തമൻ; പത്ത് — ദശാവതാരങ്ങൾ; പതിനൊന്ന് — അനിരുദ്ധൻ; പന്ത്രണ്ട് — ദ്വാദശരൂപം; പന്ത്രണ്ടിനു മുകളിൽ — അനന്തൻ. (ഈ ഭാഗത്തെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ വ്യക്തമല്ലെന്ന് വിവർത്തനം പറയുന്നു.) ശാളഗ്രാമം പൂജിച്ചാൽ ഐഹികക്ഷേമവും മോക്ഷവും ലഭിക്കുമെന്ന ഫലശ്രുതിയും ഉണ്ട്.

8. അവതാരവിഗ്രഹങ്ങളുടെ രൂപലക്ഷണം (അധ്യായം 49)

ഓരോ ദേവരൂപവും എങ്ങനെ ഇരിക്കണം, എന്തൊക്കെ ആയുധങ്ങൾ ധരിക്കണം എന്നതാണ് ഈ അധ്യായത്തിന്റെ വിഷയം:

രൂപംഗ്രന്ഥം പറയുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ
മത്സ്യം, കൂർമ്മംമത്സ്യത്തിന്റെയും ആമയുടെയും രൂപത്തിൽ; കൂടുതൽ വിശദാംശങ്ങൾ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഇല്ല
വരാഹംമനുഷ്യശരീരത്തിലോ വരാഹരൂപത്തിലോ; ഗദ, ശംഖം തുടങ്ങിയവ; ഇടത്തെ കൈമുട്ടിൽ ശ്രീദേവി; പാദങ്ങളിൽ ഭൂമിദേവിയും അനന്തനും
നരസിംഹംവായ് തുറന്ന്, അസുരനെ വീഴ്ത്തി, നെഞ്ചു പിളർക്കുന്ന ഭാവത്തിൽ; ചക്രവും ഗദയും; സാധാരണ നാലു കൈകൾ (ശംഖും ചക്രവും ധരിച്ച്)
വാമനൻകുടയും വടിയും ധരിച്ച കുള്ളൻ; അല്ലെങ്കിൽ നാലു കൈകളോടെ
രാമൻവില്ലും അമ്പും, വാൾ, മഴു; രണ്ടു കയ്യുള്ള രൂപം; നാലു കയ്യുള്ളതിൽ ഗദയും കലപ്പയും
ബലരാമൻകലപ്പയും ഉലക്കയും (മുസലം); ഗദയും താമരയും
ബുദ്ധൻശാന്തഭാവം, നീണ്ട ചെവികൾ, വസ്ത്രധാരി, താമരയിൽ ഇരിക്കുന്നു; വരദ-അഭയമുദ്രകൾ
കൽക്കിവില്ലും ആവനാഴിയും ധരിച്ച ദ്വിജൻ; അല്ലെങ്കിൽ കുതിരപ്പുറത്ത് വാളുമായി

ഈ അധ്യായം പരശുരാമനെ പ്രത്യേക വിഗ്രഹമായി വിവരിക്കുന്നില്ല; മഴു രാമന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിലാണ് പറയുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് (നാലു മുഖം, ഹംസവാഹനം, സരസ്വതിയും സാവിത്രിയും പരിവാരം), എട്ടു കയ്യുള്ള ഗരുഡാരൂഢനായ വിഷ്ണു, ഇരുപതു കയ്യുള്ള വിശ്വരൂപൻ, ഹയഗ്രീവൻ, ദത്താത്രേയൻ, വിഷ്വക്സേനൻ തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളുടെ ലക്ഷണവും ഇതിൽ പറയുന്നു. (അധ്യായം 50–52 ദേവീവിഗ്രഹങ്ങൾ, യോഗിനിമാർ, ഭൈരവൻ, വീരഭദ്രൻ, ചണ്ഡിക എന്നിവയെ വിവരിക്കുന്നു.)

9. ശിവലിംഗനിർമ്മാണം (അധ്യായം 53)

ഭാഗം 65-ൽ ലിംഗപുരാണത്തിലെ ലിംഗഭേദങ്ങളും ദ്രവ്യഭേദങ്ങളും നാം കണ്ടു. അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ഈ അധ്യായം (ബ്രഹ്മാവ് സ്കന്ദനോടു പറയുന്ന രൂപത്തിൽ) ശിവലിംഗത്തിന്റെ അളവുകളാണ് പറയുന്നത്:

  • രൂപം ഉണ്ടാക്കുന്ന വിധം: ആദ്യം ചതുരമായി തുടങ്ങി, അതിനെ എട്ട്, പതിനാറ്, മുപ്പത്തിരണ്ട്, അറുപത്തിനാല് വശങ്ങളുള്ളതാക്കി, ഒടുവിൽ വൃത്താകൃതിയിലാക്കുന്നു. മുകൾഭാഗം കുടപോലെ.
  • അനുപാതം: ലിംഗത്തിന്റെ വ്യാസം മൊത്തം നീളത്തിന്റെ കാൽഭാഗം. നീളവും വീതിയും ഒരേ അനുപാതത്തിലുള്ള ലിംഗം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സാധിപ്പിക്കുമെന്നു പറയുന്നു.
  • പീഠം (പിണ്ഡികയും പീഠവും): ലിംഗത്തിന്റെ അടിയിലെ പീഠത്തിന്റെ ഉയരം, വീതി, ഉൾച്ചാൽ (ഖാതം), ചുറ്റുപട്ട (മേഖല), പ്രണാളം (വടക്കുവശത്തെ ജലനിർഗ്ഗമനം) എന്നിവയുടെ അനുപാതങ്ങൾ.
  • ഈ അധ്യായത്തിലെ ചില നടപടിക്രമങ്ങൾ ഗ്രന്ഥപാഠത്തിൽ അവ്യക്തമാണെന്ന് വിവർത്തനം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

മൂന്നാം ഘട്ടം: പ്രതിഷ്ഠ

ശിലയെ വിഗ്രഹമാക്കിയാലും, അതിൽ ദേവസാന്നിധ്യം ഉറപ്പിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലേ അത് ആരാധനാമൂർത്തിയാകൂ എന്നതാണ് ഭാരതീയക്ഷേത്രസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ കാതൽ. അഗ്നിപുരാണം ഈ കർമ്മങ്ങളെ ക്രമത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു.

10. അധിവാസം — ദേവസാന്നിധ്യത്തിന്റെ ഒരുക്കം (അധ്യായം 58–59)

പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കു തൊട്ടുമുമ്പുള്ള പ്രാഥമികകർമ്മമാണ് അധിവാസം. ഇതിൽ പ്രധാനമായും:

  1. ആന്തരിക ഒരുക്കം: പൂജാരി പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിച്ച് മനസ്സിനെ ഓംകാരത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു.
  2. ഭൂതലയം: ഭൂമി വായുവിലും, വായു ആകാശത്തിലും, മനസ്സ് അഹങ്കാരത്തിലും, അഹങ്കാരം മഹത്തിലും, മഹത് അവ്യക്തത്തിലും ലയിക്കുന്നതായി ഭാവന ചെയ്യുന്നു (പ്രപഞ്ചം ഒടുങ്ങുന്ന ക്രമത്തിൽ).
  3. സൃഷ്ടിക്രമം: പിന്നീട് വാസുദേവനിൽ നിന്ന് സങ്കർഷണൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, ബ്രഹ്മാവ് എന്നിവരും തുടർന്നു ജലവും സ്വർണ്ണാണ്ഡവും ജീവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഭൂതങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്ന സൃഷ്ടിക്രമം ഭാവന ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ ദേവന്റെ ശരീരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പ്രതിരൂപമായി ഉണ്ടാകുന്നു.
  4. ന്യാസം: ബീജാക്ഷരങ്ങൾ പൂജാരിയുടെ ശരീരത്തിലും വിഗ്രഹത്തിലും ഹൃദയം, നാഭി, ശിരസ്സ് തുടങ്ങിയ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; കേശവൻ, നാരായണൻ, മാധവൻ, ഗോവിന്ദൻ തുടങ്ങിയ പന്ത്രണ്ടു നാമങ്ങളും ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ന്യസിക്കുന്നു.
  5. ഹോമം: പലാശസമിധ കൊണ്ട് 1,008 ആഹുതികൾ, എള്ളും നെയ്യും ഉപയോഗിച്ചുള്ള ഹോമം, ശാന്തിഹോമം.
  6. ഗംഗ, യമുന, ഗോദാവരി, സരസ്വതി എന്നീ നാലു പുണ്യനദികളെ വിഗ്രഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിലും നാഭിയിലും പാദത്തിലും ആവാഹിക്കുന്നു (ഭാഗം 72-ൽ പറഞ്ഞ നദീമന്ത്രത്തോടു ചേർത്തു വായിക്കാം).
  7. ഗുരുവിനു സ്വർണ്ണപ്പശുവിനെ ദാനം ചെയ്ത്, ദിക്പാലന്മാർക്കു ബലി നൽകി, രാത്രി ഉണർന്നിരുന്നു ഭജന നടത്തി അധിവാസം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

11. വാസുദേവപ്രതിഷ്ഠ (അധ്യായം 60)

പ്രതിഷ്ഠാകർമ്മത്തിന്റെ മുഖ്യഭാഗം ഇങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ നടക്കുന്നതായി ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു:

  1. ശ്രീകോവിൽ ഏഴു ഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കുന്നു; വിഗ്രഹം നടുവിലെ ബ്രഹ്മഭാഗത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മഭാഗം ഒരിക്കലും ഒഴിവാക്കരുത്.
  2. രത്നന്യാസം: പീഠത്തിനടിയിൽ രത്നങ്ങൾ, ലോഹങ്ങൾ, അരി, ചന്ദനം തുടങ്ങിയവ ഒൻപതു കുഴികളിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു (നരസിംഹമന്ത്രം ചൊല്ലിക്കൊണ്ട്).
  3. ശുദ്ധീകരണം: പഞ്ചഗവ്യം, ദർഭജലം, തീർത്ഥജലം എന്നിവ കൊണ്ട് വിഗ്രഹത്തെ ശുദ്ധമാക്കുന്നു.
  4. ഹോമം: ചതുരത്തിലുള്ള ഹോമകുണ്ഡം ഒരുക്കി, എട്ടു ദിക്കുകളിൽ കലശങ്ങൾ വച്ച്, അഗ്നി ആവാഹിച്ച്, 800 ആഹുതികൾ.
  5. എഴുന്നള്ളിപ്പ്: വിഗ്രഹത്തെ പല്ലക്കിൽ വേദമന്ത്രങ്ങളോടെ നഗരം ചുറ്റി എഴുന്നള്ളിച്ച്, ക്ഷേത്രവാതിൽക്കൽ കൊണ്ടുവരുന്നു.
  6. അഷ്ടമംഗലകലശാഭിഷേകം: സ്ത്രീകളും ബ്രാഹ്മണരും ചേർന്ന് എട്ടു മംഗളകലശങ്ങൾ കൊണ്ട് സ്നാനം.
  7. സ്ഥാപിക്കൽ: സ്ഥിരലഗ്നത്തിൽ (ശുഭമുഹൂർത്തത്തിൽ) വിഗ്രഹത്തെ പീഠത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു.
  8. ജീവന്യാസം / സാന്നിധ്യകരണം: ദേവന്റെ ജീവചൈതന്യം ഇരുപത്തിയഞ്ചു തത്ത്വങ്ങളോടെ വിഗ്രഹത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ആവാഹിക്കുന്നു; പുരുഷസൂക്തം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ദേവസാന്നിധ്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് പ്രതിഷ്ഠയുടെ കാതൽ.
  9. പരിവാരപ്രതിഷ്ഠ: ബ്രഹ്മാവ് തുടങ്ങിയ പരിവാരദേവതകൾ, ദ്വാരപാലകരായ ചണ്ഡപ്രചണ്ഡന്മാർ, ഗരുഡൻ, ദിക്പാലന്മാർ, വിഷ്വക്സേനൻ, ശംഖചക്രാദി ആയുധങ്ങൾ എന്നിവരെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഭൂതങ്ങൾക്കു ബലി.
  10. ദക്ഷിണ: ഗുരുവിന്, ആചാര്യന്, ഋത്വിക്കുകൾക്ക് ദക്ഷിണ; ബ്രാഹ്മണഭോജനം.

ഇതേ വിധി എല്ലാ ദേവതകൾക്കും ബാധകമാണ്, മൂലമന്ത്രം മാത്രം ദേവതയ്ക്കനുസരിച്ചു മാറുമെന്ന് ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. (ഈ ക്രമത്തിന്റെ ഓരോ ചടങ്ങും ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പരിശീലനം നേടിയ ആചാര്യന്മാരാണ് അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടത്; ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമായ വിവരണം മാത്രമാണ് നൽകിയത്.)

12. ഗോപുരദ്വാരവും ധ്വജാരോഹണവും (അധ്യായം 61, 102)

  • ദ്വാരപ്രതിഷ്ഠ: വാതിൽപ്പടിക്കടിയിൽ സ്വർണ്ണം വയ്ക്കുന്നു; 81 കുംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ചണ്ഡപ്രചണ്ഡന്മാരെ കട്ടിളക്കാലുകളിലും ലക്ഷ്മിയെ മേൽപ്പടിയിലും സ്ഥാപിക്കുന്നു; ശ്രീസൂക്താർച്ചന.
  • ഹൃദയപ്രതിഷ്ഠ: എട്ടുതരം രത്നങ്ങളും ഔഷധങ്ങളും ലോഹങ്ങളും ധാന്യങ്ങളും ജലവും നിറച്ച ഒരു കുംഭം, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ജീവനായി (പ്രാണൻ) പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.
  • ധ്വജാരോഹണം (കൊടി ഉയർത്തൽ): കൊടിമരത്തിന്റെ നീളം ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വീതിയോടും ശിഖരത്തോടും ബന്ധിച്ചോ വാതിൽ ഉയരത്തിന്റെ ഇരട്ടിയായോ നിശ്ചയിക്കുന്നു; അതിനു കളങ്കമുണ്ടാകരുത്; വടക്കുകിഴക്ക് അല്ലെങ്കിൽ വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ദിക്കിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. കൊടി ലിനൻ പോലുള്ള വിവിധവർണ്ണത്തുണിയിൽ, മണികളും ചാമരവും ചേർത്ത് ഒരുക്കുന്നു; എട്ടോ പന്ത്രണ്ടോ ആരക്കാലുകളുള്ള ചക്രം മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. കൊടിമരത്തിൽ സൂത്രാത്മാവിനെയും, കൊടിയിൽ നിഷ്കളപരമാത്മാവിനെയും (രൂപമില്ലാത്ത പരമാത്മാവിനെ) ഭാവന ചെയ്യുന്നു. പ്രദക്ഷിണവും മന്ത്രജപവും ആചാര്യദക്ഷിണയും കൊണ്ട് കർമ്മം അവസാനിക്കുന്നു.

13. ഉത്സവം (അധ്യായം 68–69)

അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു പ്രസ്താവനയുണ്ട്: ഉത്സവമില്ലാതെ പ്രതിഷ്ഠ പൂർണ്ണമല്ല. പ്രതിഷ്ഠ കഴിഞ്ഞ വർഷം തന്നെ ഒന്നോ മൂന്നോ എട്ടോ രാത്രികൾ നീളുന്ന ഉത്സവം (യാത്ര) നടത്തണം; ഉത്തരായനം, ദക്ഷിണായനം, വിഷുവങ്ങൾ എന്നീ ദിനങ്ങളിലും ആകാം. ഉത്സവത്തിന്റെ ക്രമം:

  1. മുള പൊട്ടിക്കൽ: ബാർലി, നെല്ല്, എള്ള്, ചെറുപയർ, ഗോതമ്പ്, കടുക്, മുതിര, ഉഴുന്ന്, കടല തുടങ്ങിയ ധാന്യങ്ങൾ ചെറിയ പാത്രങ്ങളിൽ മുളപ്പിക്കുന്നു.
  2. ബലിയും രാത്രിപ്രദക്ഷിണവും: എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ബലി നൽകി, വിളക്കുകളോടെ രാത്രിയിൽ നഗരം ചുറ്റുന്നു; ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പവിത്രത ഗ്രാമത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു എന്ന സങ്കൽപ്പം.
  3. ദേവനെ അറിയിക്കൽ: ഗുരു ശ്രീകോവിലിൽ ചെന്ന് ഉത്സവത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ദേവനെ അറിയിച്ച് തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് അനുമതി തേടുന്നു.
  4. അധിവാസം: വിഗ്രഹത്തെ നാലു തൂണുകളുള്ള മണ്ഡപത്തിൽ സ്വസ്തികച്ചിത്രത്തിനു മുകളിൽ ഇരുത്തുന്നു.
  5. രാത്രിമുഴുവൻ ആരാധന: നെയ്യഭിഷേകം, കണ്ണാടി കാണിക്കൽ, നീരാജനം, സംഗീതം, ചാമരം വീശൽ, മഞ്ഞൾ, ചെറുപയർപ്പൊടി, കുങ്കുമം തുടങ്ങിയ പൊടികൾ ചാർത്തൽ.
  6. എഴുന്നള്ളിപ്പ്: പിറ്റേന്ന് വിഗ്രഹത്തെ സ്നാനം ചെയ്യിച്ച് രഥത്തിലിരുത്തി, രാജകീയചിഹ്നങ്ങളോടും കുടകളോടും ഗുരുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പട്ടണത്തിനു പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
  7. വേദിയും ഹോമവും: പുറത്ത് ഒരുക്കിയ പീഠത്തിൽ ദേവനെ ഇരുത്തി, ചരുവും പായസവും ഹോമിച്ച്, തീർത്ഥങ്ങളെ വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ ആവാഹിക്കുന്നു.
  8. ജലത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയും സ്നാനവും: ദേവനെ ജലത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി “അഘമർഷണം” (പാപനാശകർമ്മം) നടത്തുന്നു; ഭക്തരും സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.
  9. മടക്കം: ദേവനെ അന്നുതന്നെ ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരികെ എത്തിക്കുന്നു.

ഓരോ ഘട്ടത്തിനും അശ്വമേധഫലം കല്പിക്കുന്ന ഫലശ്രുതിയും ഗ്രന്ഥത്തിലുണ്ട്. (ഫലശ്രുതികൾ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.)

14. സാധാരണപ്രതിഷ്ഠയും ദാനഫലങ്ങളും (അധ്യായം 66)

ഒറ്റയ്ക്കോ കൂട്ടായോ പല ദേവതകളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും (ക്ഷേത്രം, ആരാമം, മഠം, പന്തൽ, പാലം തുടങ്ങിയവ) പ്രതിഷ്ഠിക്കാനുള്ള പൊതുവായ വിധിയാണ് ഈ അധ്യായം. പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കു ശേഷം ദാനങ്ങൾക്കും മറ്റും ഫലം പറയുന്നു — ഉദാഹരണത്തിന് ജലപാത്രവും കുടയും ചെരിപ്പും ദാനം ചെയ്യുക, പാലമോ വഴിയോ ഉണ്ടാക്കുക എന്നിവയ്ക്ക് സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി. ഇവയും ഫലശ്രുതിയാണ്.


കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളുമായുള്ള താരതമ്യം

അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ഈ ഭാഗത്തു വിവരിക്കുന്ന ചില ആശയങ്ങൾക്ക് കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രാചാരങ്ങളുമായി സാമ്യം കാണാം. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് അഗ്നിപുരാണത്തിൽ നിന്നു നേരിട്ടു വന്നതാണെന്നു പറയാനാവില്ല; ഇവ ഭാരതീയക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിലെ പൊതുവായ ആശയങ്ങളാണ്, കേരളത്തിൽ സ്വന്തം ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൂടെയും ആചാര്യപരമ്പരയിലൂടെയും വികസിച്ചവ.

അഗ്നിപുരാണത്തിൽകേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ (സാമ്യം)
ധ്വജാരോഹണം (കൊടിയേറ്റ്), കൊടിമരംഉത്സവം ആരംഭിക്കുന്ന കൊടിയേറ്റ്, കൊടിമരം
ഉത്സവാവസാനം ദേവനെ ജലത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി സ്നാനംഉത്സവാവസാനത്തെ ആറാട്ട്
ഉത്സവത്തിനു മുമ്പു ധാന്യം മുളപ്പിക്കൽചില ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഉത്സവത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലെ “മുളയിടൽ” പോലുള്ള ചടങ്ങുകൾ
ദിക്കുകളിൽ ബലിക്ഷേത്രത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ബലിക്കല്ലുകളും ശീവേലിയും
ദ്വാരപാലകരായ ചണ്ഡപ്രചണ്ഡന്മാർശ്രീകോവിൽ വാതിൽക്കലെ ദ്വാരപാലകർ
ക്ഷേത്രത്തെ ദേവശരീരമായി കാണൽകേരളീയതന്ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിലും ശ്രീകോവിൽ ദേവശരീരമായി കാണുന്ന സങ്കൽപ്പം
ദിക്കുകളിലെ അവതാരവിഗ്രഹങ്ങൾചുറ്റമ്പലത്തിലെ ഉപദേവതാപ്രതിഷ്ഠകൾ (ഓരോ ക്ഷേത്രത്തിനും വ്യത്യസ്തം)
ജീർണ്ണോദ്ധാരണംക്ഷേത്രപുനരുദ്ധാരണവും പുനഃപ്രതിഷ്ഠയും

ഈ പട്ടികയിലെ വലതുവശത്തെ ഭാഗങ്ങൾ പൊതുവായ സാമ്യത്തിന്റെ സൂചനകൾ മാത്രമാണ്; ഓരോ ക്ഷേത്രത്തിലെയും ചടങ്ങുകൾ അവിടത്തെ തന്ത്രിയും ക്ഷേത്രരേഖകളും അനുസരിച്ചാണ്.

ദാർശനികസന്ദേശം

ഈ ഭാഗങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു നോക്കിയാൽ ഒരു ആശയം തെളിയുന്നു: ക്ഷേത്രം ഇഷ്ടികയും ശിലയും കൊണ്ടുള്ള കെട്ടിടം മാത്രമല്ല. സ്ഥലം ശുദ്ധമാക്കി (വാസ്തു), ശിലയെ ദേവരൂപമാക്കി (വിഗ്രഹനിർമ്മാണം), അതിൽ ദേവചൈതന്യം ആവാഹിച്ച് (പ്രതിഷ്ഠ), ജനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് (ഉത്സവം) ഒരു ജീവിക്കുന്ന ആരാധനാകേന്ദ്രമാക്കുന്ന ഓരോ ഘട്ടവും ഒരു സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ശില്പിയോട് “വിശ്വകർമ്മാവായി” ഭാവിച്ചു പണിയാനും, പൂജാരിയോട് ദേവനെ സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ച ശേഷം വിഗ്രഹത്തിലേക്ക് ആവാഹിക്കാനും പറയുന്നത് ഇത്തരം ജോലികളെ ആത്മീയസാധനയായി കാണുന്ന ദർശനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇത് ആചാര്യന്മാരുടെ വ്യാഖ്യാനമാണ്; ഗ്രന്ഥം ഇത്തരം നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നു എന്നതു മാത്രമാണ് ഇവിടെ ഉറപ്പിച്ചു പറയാവുന്നത്.


അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ആയുർവേദം, ധനുർവേദം, രാജനീതി എന്നീ ശാസ്ത്രവിഷയങ്ങൾ — കൂടുതൽ വിശദമായി പരിശോധിക്കുന്നു.

തുടരും…