വ്യാഴം, 19 നവംബർ 2026 ഹൈന്ദവ ആത്മീയതയുടെ പ്രചോദനം — The spiritual inspiration of Hindu

Temples of Keralam

Echoes of Eternity: Discover the Divine Heritage of Kerala

Mahapuranas — ഭാഗം 72

ലേഖന പരമ്പര: അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങൾ (ഭാഗം 72)

ലേഖന പരമ്പര: അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങൾ (ഭാഗം 72)
ഈ വാർത്ത കേൾക്കാം

വിഷയം: സ്കന്ദപുരാണം – അവന്തിഖണ്ഡം: ഉജ്ജയിനിയുടെ മഹാകാലക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യവും രേവാഖണ്ഡവും
രചന: Subash.G.Vettiyar
പ്രസിദ്ധീകരണം: Temples of Keralam

ഇന്ന് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ ഖണ്ഡമായ അവന്തിഖണ്ഡത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. മധ്യപ്രദേശിലെ ഉജ്ജയിനിയുടെ (പ്രാചീനനാമം അവന്തി) പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ മാഹാത്മ്യമാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ വിഷയം. ഇതിൽ സാധാരണയായി മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു: അവന്തിക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം (ഏകദേശം 50 അധ്യായങ്ങൾ), ചതുരശീതിലിംഗമാഹാത്മ്യം (84 ലിംഗങ്ങളുടെ മാഹാത്മ്യം), രേവാഖണ്ഡം (നർമ്മദാമാഹാത്മ്യം). അധ്യായക്കണക്കും വിഭജനവും പ്രതികൾക്കനുസരിച്ചു വ്യത്യാസപ്പെടാം.

മഹാകാലക്ഷേത്രം

അവന്തിക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ തുടക്കഭാഗത്ത് പാർവ്വതി ശിവനോട് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ചോദിക്കുന്നതായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു (സനത്കുമാരനും ഇതേ ചോദ്യം ചോദിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ശിവൻ പറയുന്നു). ശിവൻ പറയുന്ന കാരണങ്ങളായി ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നവ:

  • സപ്തമാതൃകകളുടെ വാസസ്ഥാനം;
  • മഹാകാലവനം എന്ന വനം; ശിവനു പ്രിയപ്പെട്ട ശ്മശാനഭൂമി;
  • കുശസ്ഥലി — ബ്രഹ്മാവ് ശിവനായി യാഗം നടത്തിയ സ്ഥലം;
  • ദേവന്മാർ മഹാപാശുപതവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച സ്ഥലം;
  • കപാലവിമോചനം — ശിവൻ തന്റെ കപാലം (തലയോട്ടിപ്പാത്രം) ഉപേക്ഷിച്ച സ്ഥലം; അതിന്റെ ശബ്ദപ്രതിധ്വനിയിൽ ദേവന്മാരെ ആക്രമിക്കാനൊരുങ്ങിയ അസുരന്മാർ നശിച്ചു എന്ന് കഥ.

ഈ സ്ഥലത്തിനു കാലക്രമത്തിൽ പല പേരുകൾ ഉണ്ടായി എന്നും ഓരോന്നിനും ഐതിഹ്യമുണ്ടെന്നും ഖണ്ഡം പറയുന്നു: കനകശൃംഗം (വിഷ്ണുവിന്റെ വാസസ്ഥാനമായിരുന്ന സ്വർണ്ണശിഖരം), കുശസ്ഥലി, അവന്തി (ദേവന്മാരെ “അവതി” — രക്ഷിച്ച സ്ഥലം), ഉജ്ജയിനി (ത്രിപുരാസുരനെ ശിവൻ ജയിച്ച സ്ഥലം; ഭാഗം 60-ൽ ത്രിപുരസംഹാരം കണ്ടു), പദ്മാവതി (സമുദ്രമഥനത്തിലെ അമൃതവുമായും രാഹുവിന്റെ കഥയുമായും ബന്ധപ്പെട്ടത്).

മഹാകാലേശ്വരം ജ്യോതിർലിംഗം (ഭാഗം 61-ൽ ഇതിന്റെ ഐതിഹ്യം നാം കണ്ടു) ഈ ക്ഷേത്രനഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്. ഇത് ഏഴു മോക്ഷപുരികളിൽ ഒന്നായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു (ഭാഗം 69).

തീർത്ഥങ്ങളും ലിംഗങ്ങളും

അവന്തിക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ഒരു അധ്യായത്തിൽ കാണുന്ന പട്ടികകൾ ശ്രദ്ധേയമാണ്: നാലു നദികൾ (ക്ഷിപ്രയും ഗന്ധവതിയും ഉൾപ്പെടെ), 84 ശിവലിംഗങ്ങൾ, എട്ടു ഭൈരവന്മാർ, പതിനൊന്നു രുദ്രന്മാർ, പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാർ, ആറു ഗണപതിമാർ, എട്ടു മാതൃകമാർ, ദ്വാരപാലകന്മാർ, വിഷ്ണുവിന്റെ പത്തു രൂപങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ ക്ഷേത്രമണ്ഡലത്തിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ദേവതാസാന്നിധ്യം. ശിവൻ ഇവിടെ പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമായി എന്ന സങ്കൽപ്പമാണ് ഈ പട്ടികകളുടെ അടിസ്ഥാനം.

പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളായി രുദ്രസരോവരം (കപാലം പൊട്ടിയ സ്ഥലത്ത് ഉണ്ടായതായി പറയപ്പെടുന്നു; ഇതിലെ ജലത്തിനു അശ്വമേധഫലം പറയപ്പെടുന്നു), ഓംകാരേശ്വരതീർത്ഥം (അന്ധകാസുരൻ ശിവനെ ഭയന്ന് പാതാളത്തിലേക്കു ഓടിയ കഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്; ഒടുവിൽ പശ്ചാത്തപിച്ച അസുരനെ ശിവൻ ഗണങ്ങളിലൊരാളാക്കി), ശങ്കരവാപി, ഹരസിദ്ധിദേവി, ക്ഷിപ്രഗുപ്തേശ്വരം, മാർക്കണ്ഡേശ്വരം തുടങ്ങിയവ പറയപ്പെടുന്നു. (മാർക്കണ്ഡേയന്റെ കഥ ഭാഗം 65-ലും, ഹരസിദ്ധിദേവി ശക്തിപീഠസങ്കൽപ്പത്തിൽ — ഭാഗം 57 — ഒന്നായും പരാമർശിക്കപ്പെടാറുണ്ട്; ഇതു പാരമ്പര്യവ്യാഖ്യാനമാണ്.) ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ഉള്ളടക്കം ഗ്രന്ഥപാഠത്തിൽ നിന്നു പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്; ഇവിടെ നൽകിയത് ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്ന പ്രധാനവിവരങ്ങൾ മാത്രമാണ്.

രേവാഖണ്ഡം

രേവ എന്നത് നർമ്മദാനദിയുടെ പേരാണ്. ഈ ഭാഗം നർമ്മദയുടെ ഉത്ഭവവും മാഹാത്മ്യവും, അതിന്റെ തീരത്തെ തീർത്ഥങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു; ഒരു അധ്യായം “നർമ്മദയുടെ ഉത്ഭവം” പറയുന്നതായി ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. നർമ്മദ ശിവശരീരത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച നദിയാണെന്ന വിശ്വാസം പരമ്പരാഗതമായി പ്രചാരത്തിലുണ്ട്; ഇതിന്റെ ഖണ്ഡത്തിലെ കൃത്യമായ രൂപം ഇവിടെ പരിശോധിച്ചിട്ടില്ല. നർമ്മദയിൽ കാണുന്ന ബാണലിംഗങ്ങൾ ശിവപൂജയ്ക്കു വിശിഷ്ടമായി കണക്കാക്കുന്നു (ഭാഗം 65), ഓംകാരേശ്വരം (ഭാഗം 61) നർമ്മദാതീരത്താണ്, നർമ്മദാപരിക്രമ എന്ന തീർത്ഥാടനാചാരം പ്രസിദ്ധമാണ്.

ദാർശനികസന്ദേശം

ക്ഷേത്രം, നദി, ലിംഗം, ദേവതകൾ എന്നിവയുടെ ഒരു സമഗ്രമായ “പുണ്യഭൂമിശാസ്ത്രം” സ്ഥാപിക്കുന്നതാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ സ്വഭാവം. ഒരു സ്ഥലത്തിന്റെ വിവിധ പേരുകൾ ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ബഹുമുഖമായ ആത്മീയമഹത്ത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന വ്യാഖ്യാനം ആചാര്യന്മാർ നൽകുന്നു. ഫലശ്രുതികൾ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

കേരളത്തിലെ പ്രതിഫലനം

കേരളത്തിലെ പൂജകളിലും സ്നാനസങ്കൽപ്പങ്ങളിലും ജലത്തിൽ പുണ്യനദികളെ ആവാഹിക്കുന്ന “ഗംഗേ ച യമുനേ ചൈവ, ഗോദാവരി സരസ്വതി, നർമ്മദേ സിന്ധു കാവേരി, ജലേസ്മിൻ സന്നിധിം കുരു” എന്ന ശ്ലോകം സുപരിചിതമാണ്; ഇതിൽ നർമ്മദയും ഉൾപ്പെടുന്നു (ഭാഗം 41-ൽ ഗോദാവരി, ഭാഗം 67-ൽ ഗംഗ എന്നിവയും നാം കണ്ടു). ഉജ്ജയിനി മഹാകാലേശ്വരത്തെ ജ്യോതിർലിംഗദർശനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കേരളീയ ഭക്തർ സന്ദർശിക്കുന്നുണ്ട്. ഇതിനപ്പുറം കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധങ്ങൾ അതതു ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യം പരിശോധിച്ചു മാത്രം പറയേണ്ടതാണ്.


അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ നാഗരഖണ്ഡവും പ്രഭാസഖണ്ഡവും — ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രവും സോമനാഥവും — പരിശോധിച്ച് സ്കന്ദപുരാണത്തെ സമാപിപ്പിക്കുന്നു.

തുടരും…